Η διάσταση του Σωσία

Ο Ότο Ρανκ εξετάζει διεξοδικά το θέμα του Σωσία στην ομότιτλη πραγματεία του¹ όπου διερευνά τη σχέση του Σωσία με το είδωλο του καθρέφτη ή της σκιάς, με το πνεύμα-προστάτη, με τη θεωρία περί ψυχής και με τον φόβο θανάτου, φωτίζοντας παράλληλα την εντυπωσιακή ιστορία της εξέλιξης του θέματος αυτού. Διότι ο Σωσίας συνιστούσε αρχικά ένα στοιχείο διασφάλισης απέναντι στη φθορά του Εγώ, μια ενεργητική διάψευση της ισχύος θανάτου². Επίσης, κατά πάσα πιθανότητα η αθάνατη ψυχή, η διάσταση της μετεμψύχωσης, ήταν ο πρώτος σωσίας του σώματος. Η δημιουργία ενός τέτοιου αντίγραφου, με σκοπό την άμυνα απέναντι στην εκμηδένιση, αντιστοιχεί σε μια έκφανση της γλώσσας των ονείρων, που στέργει να εκφράζει τον ευνουχισμό μέσω ενός διπλασιασμού ή πολλαπλασιασμού του γενετήσιου συμβόλου. Όμως, όλες αυτές οι αναπαραστάσεις αναδύθηκαν μέσα από την απεριόριστη αγάπη του εαυτού, του πρωταρχικού ναρκισσισμού, ο οποίος είναι κυρίαρχος στην ψυχική ζωή του παιδιού, όπως και του πρωτόγονου. Με την υπέρβαση αυτής της φάσης το σύμβολο του Σωσία αλλάζει, και από στοιχείο που διασφαλίζει τη συνέχεια της ζωής, καθίσταται ένας ανοίκειος προάγγελος θανάτου³. Το υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπο με τον Σωσία του, την ίδια την εικόνα του εαυτού του (που μπορεί να συνοδεύει την εξαφάνιση ή την ανταλλαγή της εικόνας του καθρέφτη ή της σκιάς του), και αυτός ο θρυμματισμός της συνηθισμένης πραγματικότητας του υποκειμένου, αυτός ο θρυμματισμός των βάσεων του κόσμου του, προκαλεί ένα φοβερό άγχος. Συνήθως μόνο το υποκείμενο μπορεί να δει τον δικό του Σωσία, ο οποίος αποτελεί μέρος του φαντασιακού του.

Ο Σωσίας παράγει δυο φαινομενικά αντιφατικά αποτελέσματα: κανονίζει τα πράγματα ώστε να αποδειχθούν άσχημα για το υποκείμενο, εμφανίζεται στις πιο ακατάλληλες στιγμές, το καταδικάζει σε αποτυχία, ενώ παράλληλα, αντιλαμβάνεται κρυμμένες ή καταπιεσμένες επιθυμίες του υποκειμένου έτσι ώστε να κάνει πράγματα που δεν τολμούσε ποτέ να κάνει ή που η συνείδησή του δεν θα το άφηνε ποτέ να κάνει. Στο τέλος, η σχέση γίνεται τόσο αφόρητη που το υποκείμενο, σε μια τελική αναμέτρηση, σκοτώνει τον Σωσία του αγνοώντας ότι η μόνη ουσία του και η ίδια του η ύπαρξη συγκεντρώνονταν στον Σωσία του. Έτσι, σκοτώνοντάς τον σκοτώνει τον εαυτό του: «έχεις κυριαρχήσει και υποχωρώ», λέει ο σωσίας του Wilson στην ιστορία του Poe.

Das Unheimlich (Το Ανοίκειο)

Η μεταφραστική προσέγγιση του όρου θέτει εξαρχής μεγάλη δυσχέρεια. Η επικρατέστερη επιλογή στην ελληνική βιβλιογραφία (ψυχαναλυτική, λογοτεχνική, εικαστικών) είναι ο όρος Ανοίκειο, πρωτίστως επειδή ο εννοιολογικός του πυρήνας είναι ταυτόσημος με αυτόν του γερμανικού επιθέτου. Heim, υπό την ευρεία έννοια είναι ο οίκος, το σπίτι. Ωστόσο, η ελληνική γλώσσα δεν αποδίδει την ειδοποιό απόχρωση της γερμανικής λέξης, η οποία εκδιπλώνεται στο πεδίο του συναισθήματος. Unheimlich είναι το στοιχείο που παράγει μια απροσδιόριστη ανησυχία ανάμικτη με φόβο. Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Φρόιντ πρόκειται για «μια ιδιαίτερη απόχρωση του τρομαχτικού» τονίζοντας επίσης ότι είναι μια λέξη που «δε χρησιμοποιείται πάντα με νόημα δυνάμενο να προσδιοριστεί με ακρίβεια»⁴ επισημαίνοντας επίσης ότι εσωκλείει το στοιχείο του ρίγους, καθώς και αυτό του κρυφού, του μυστικού. O Φρόιντ επιχειρεί να αναδείξει ότι το Ανοίκειο (Unheimlich) είναι μια μορφή του τρομαχτικού η οποία ανάγεται σε κάτι παλαιόθεν γνωστό και οικείο (Heimlich), και το οποίο καθίσταται (υπό συνθήκες) κάτι ανοίκειο και φρικώδες, κάτι τρομαχτικό. Αυτό που έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον είναι ότι μία από τις πολλές αποχρώσεις του επιθέτου Heimlich συμπίπτει με το αντίθετό του Unheimlich⁵. Ανοίκειο είναι καθετί που αναδύεται στην επιφάνεια ενώ όφειλε να μείνει κρυφό. Συνεπώς προκύπτει μια σημασιολογική διεύρυνση του όρου, σε βαθμό που να συμπίπτει με το αντίθετό του. Υπό μία έννοια, το ανοίκειο είναι οικείο. Και ενδεχομένως ευσταθεί να υποθέσουμε ότι το ανοίκειο ταυτίζεται με το οικείο, το οποίο υπέστη μια απώθηση από όπου αναδύεται εκ νέου, καθώς και ότι καθετί ανοίκειο πληρεί αυτή την προϋπόθεση⁶.

Μια πολύ ενδιαφέρουσα ερμηνευτική εκδοχή στα ελληνικά για το Heimlich είναι ο μύχιος. Που σημαίνει ακριβώς κάτι μυστικό, κάτι πολύ δικό μου, κρυφό (παραπέμποντας ταυτόχρονα στον μυχό -του κόλπου- που στην αρχαία ελληνική έχει και τη σημασία του ενδότερου μέρους της οικίας). Έτσι λοιπόν κάτι μύχιο (Heimlich) μπορεί να είναι ανοίκειο (Unheimlich), ανοίκειο όχι μόνο για τους άλλους αλλά κυρίως για εμάς τους ίδιους.

Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, κάθε συναίσθημα που πηγάζει από μια ψυχική διέγερση - ανεξαρτήτως υφής- η απώθηση το μετατρέπει σε άγχος. Στην πραγματικότητα δηλαδή, αυτό το ανοίκειο δεν είναι κάτι ξένο ή νέο, αλλά κάτι παλαιόθεν οικείο στην ψυχική ζωή που η απώθηση αποξένωσε από αυτή επικαιροποιώντας τον ορισμό του Σελινγκ ότι το ανοίκειο είναι κάτι που από το σκοτάδι όπου όφειλε να παραμείνει προβάλλει στο φως⁷.

Σχέση με το άγχος, τον ναρκισσισμό, την ενόρμηση θανάτου

Η αίσθηση του Ανοίκειου και της φρίκης εξαρτάται από την αρχή εκείνη που έχουμε κατονομάσει παντοδυναμία της σκέψης. Δεν μπορούμε λοιπόν να παραγνωρίσουμε πια σε τι έδαφος βρισκόμαστε⁸. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ψυχική διάσπαση είναι που δημιουργεί τον Σωσία, ο οποίος αντιστοιχεί σε μια προβολή του εσωτερικού διχασμού και του οποίου η διαμόρφωση επιφέρει μια εσωτερική απελευθέρωση, μια αποφόρτιση, παρόλο που υφίσταται το τίμημα του φόβου της συνάντησης (με αυτόν). Οπότε ο φόβος διαμορφώνει εκ του συμπλέγματος του Εγώ την τρομαχτική φαντασίωση του Σωσία, ο οποίος υλοποιεί τις κρυφές και διαρκώς καταπιεσμένες επιθυμίες της ψυχής του.⁹

Ποιες είναι όμως οι ψυχικές διεργασίες οι οποίες προκαλούν μια τέτοια εσωτερική διάσπαση και προβολή;

Το πλέον χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτών των μορφών επεξεργασίας προβάλλει ως μια ισχυρή συνείδηση ενοχής, η οποία αναγκάζει το άτομο να μην αναλαμβάνει πλέον το ίδιο την ευθύνη για συγκεκριμένες ενέργειες του Εγώ του, αλλά να την μεταθέτει σ’ ένα άλλο Εγώ, σ’ έναν Σωσία. Αυτή τη διασπασμένη προσωποποίηση των ενορμήσεων και τάσεων, τις οποίες κάποτε το άτομο απέρριψε συναισθηματικώς, τώρα όμως δύναται πραγματικά να ενδώσει σε αυτές μέσω της συγκεκριμένης παράκαμψης (δηλαδή μέσω του επινοημένου Σωσία) έχοντας πλέον αποποιηθεί την ευθύνη. Αυτή η συνείδηση ενοχής, η οποία έχει διάφορες πηγές, αφενός μετρά τη απόσταση μεταξύ του ιδανικού του Εγώ και της επιτευχθείσας πραγματικότητας, αφετέρου τροφοδοτείται από έναν ισχυρό φόβο θανάτου και προκαλεί σφοδρές τάσεις αυτοτιμωρίας, οι οποίες ενέχουν και τον κίνδυνο της αυτοκτονίας¹⁰.

Ένα μοτίβο το οποίο μαρτυρά μια βέβαιη σχέση μεταξύ του φόβου του θανάτου και της ναρκισσιστικής τάσης, είναι η επιθυμία να παραμείνει κάποιος παντοτινά νέος. Η επιθυμία αυτή αφενός αποτελεί τη λιβιδινική προσκόλληση του ατόμου σε ένα συγκεκριμένο εξελικτικό στάδιο του Εγώ, αφετέρου λειτουργεί ως δυνατότητα έκφρασης του φόβου της γήρανσης, πίσω από τον οποίο ουσιαστικά κρύβεται ο φόβος του θανάτου. Χαρακτηριστικά, ο Ντόριαν Γκρέι του Όσκαρ Ουάιλντ λέει: «όταν αντιληφθώ ότι έχω γεράσει, θα αυτοκτονήσω»¹¹. Εν προκειμένω έχουμε υπεισέλθει στο σημαντικό θέμα της αυτοκτονίας, στην οποία καταλήγει ένα μεγάλο ποσοστό καταδιωκομένων από τον Σωσία τους. Σχετικώς με αυτό το –φαινομενικώς λίαν αντιφατικό προς τον επικρατούντα φόβο του θανάτου- μοτίβο, καθίσταται πλέον εμφανές ότι συνδέεται πολύ στενά με το ζήτημα του φόβου του θανάτου, αλλά και -πρωτίστως- με τον ναρκισσισμό. Διότι, δεν είναι ο θάνατος τον οποίο φοβούνται -εφόσον αποπειράθηκαν ή οδηγήθηκαν τελικώς στην αυτοκτονία- αλλά η αναμονή του αναπόφευκτου πεπρωμένου του θανάτου, η οποία έχει καταστεί γι’ αυτούς αφόρητη, ή κατά την έκφραση του Ντόριαν Γκρέι «Δεν φοβάμαι τον θάνατο. Με φοβίζει μόνο ότι ο θάνατος πλησιάζει»¹².

Η κανονικώ τω τρόπω ασυνείδητη σκέψη του επικείμενου εκμηδενισμού του Εγώ, η οποία αποτελεί το πλέον γενικό παράδειγμα της απώθησης μιας αφόρητης γνώσης, βασανίζει και αγχώνει αυτούς τους ανθρώπους μέσω της συνειδητής παράστασης της αιώνιας μη επιστροφής τους. Η μόνη δυνατή λύτρωση από αυτήν βρίσκεται εντός του θανάτου. Έτσι ανακύπτει αυτό το μεγάλο παράδοξο, όπου ο αυτόχειρας επιλέγει εκουσίως τον θάνατο, επιδιώκοντας να απαλλαγεί από τον αφόρητο φόβο του θανάτου.

Η σκέψη της απώλειας του εαυτού του είναι για τον άνθρωπο αφόρητη, και αυτή ακριβώς η σκέψη καθιστά τον θάνατο τρομαχτικό. Εντός του λογοτεχνικού υλικού το οποίο εξετάζει ο Ρανκ εντοπίζουμε με απόλυτη ευκρίνεια την κυριαρχία της ναρκισσιστικής αυτό επιβολής και αυτοϋπερεκτίμησης. Η συχνή θανάτωση του Σωσία μέσω της οποίας ο ήρωας προσπαθεί να γλυτώσει οριστικά από τις καταδιώξεις του Εγώ του, συνιστά κατ’ ουσίαν αυτοκτονία -και δη υπό την ανώδυνη μορφή της θανάτωσης ενός άλλου Εγώ- μια ασυνείδητη ψευδαίσθηση της απόσχισης ενός κακού και τιμωρητέου Εγώ η οποία -ας επισημάνουμε παρεμπιπτόντως- φαίνεται να είναι η προϋπόθεση κάθε αυτοκτονίας. Ο αυτόχειρας δεν είναι σε θέση να εξαλείψει τον φόβο του θανάτου -ο οποίος είναι επακόλουθο της απειλής του ναρκισσισμού του- μέσω ενός άμεσου αυτοεκμηδενισμού. Έτσι, στρέφεται μεν προς τον μοναδικό δυνατό τρόπο απελευθέρωσης, την αυτοκτονία, είναι όμως ανίκανος να την φέρει εις πέρας ευθέως. Δύναται να τη διαπράξει μόνο επί της φαντασίωσης ενός επίφοβου και μισητού σωσία, επειδή αγαπά και εκτιμά υπερβολικά το Εγώ του, ούτως ώστε να μην μπορεί να του προκαλέσει πόνο, ή να θέσει σε εφαρμογή την ιδέα του ίδιου του του εκμηδενισμού.

Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ότι είναι κυρίως ο πρωτογενής ναρκισσισμός ο οποίος αισθάνεται να απειλείται από τον αναπόφευκτο μηδενισμό του Εγώ, όταν ως πρωταρχική παράσταση του ψυχισμού χρησιμοποιείται μια κατά το δυνατόν όμοια με το σωματικό Εγώ απεικόνιση -δηλαδή ένας αληθινός Σωσίας- όταν επομένως η παράσταση του θανάτου διαψεύδεται και αναιρείται μέσω ενός αναδιπλασιασμού του Εγώ, ο οποίος ενσαρκώνεται στη σκιά ή στο κατοπτρικό είδωλο.

Η Λακανική άποψη/θέση/τοποθέτηση σκοπιά (ματιά)

Στο άγχος όπως σας είπα, τονίζει ο Λακάν, το υποκείμενο προσβάλλεται από την επιθυμία του Άλλου. Προσβάλλεται με τρόπο άμεσο, μη διαλεκτικοποιήσιμο. Να γιατί το άγχος είναι μέσα στο συναίσθημα του υποκειμένου, κάτι που δεν ξεγελάει¹³.

Στο σεμινάριό του για το άγχος ο Λακάν μας λέει ότι «το άγχος είναι πλαισιωμένο, ότι υπάρχει μια δομή στο άγχος και ότι το άγχος δεν είναι δίχως αντικείμενο»¹⁴. Αντιθέτως το άγχος δημιουργείται όταν εμφανίζεται εκείνο που ήταν ήδη εκεί, πολύ πιο κοντά, στο σπίτι Heim. Αυτός ο οικείος, θα πείτε. Με κάποια έννοια ναι, ασφαλώς, αυτός ο άγνωστος οικείος που εμφανίζεται με απρόσμενο τρόπο σχετίζεται, με ό,τι συναντούμε στο Unheimlich (Ανοίκειο)¹⁵. Είναι δηλαδή η ανάδυση κάτι τινός οικείου, ένα κάτι τι που πυροδοτεί το φαινόμενο του άγχους. Όμως τι χώρος, τι εγκοπή, τι χάσμα είναι αυτό, αυτή η κενή θέση, μέσα στην οποία αναδύεται αυτό το οικείο μέσα από την αίσθηση του Ανοίκειου; Αυτή η θέση, σύμφωνα με τον Λακάν, εγγράφεται ως το –φ, ως ο φαντασιακός ευνουχισμός. Είναι δηλαδή ο τόπος όπου συγκροτείται η επιθυμία. Και όταν αυτή η θέση που θα όφειλε να είναι κενή (-φ) δεν είναι, λόγω του ότι εκεί εμφανίζεται ένα αντικείμενο, ένα ανοίκειο αντικείμενο, ένα αντικείμενο που θα έπρεπε να παραμείνει κρυφό, αλλά αντί αυτού έρχεται στην επιφάνεια, τότε δημιουργείται άγχος.

Τώρα θα μπορούσαμε να δούμε τι συμβαίνει στο φαινόμενο του Σωσία. Ο Σωσίας είναι αυτή η εικόνα στον καθρέφτη στην οποία συμπεριλαμβάνεται και το αντικείμενο α. Με αυτόν τον τρόπο το φαντασιακό αρχίζει να συμπίπτει με το πραγματικό, προκαλώντας ένα ανυπόφορο άγχος. «Το αντικείμενο α είναι ό,τι από το υποκείμενο εκπίπτει, ό,τι από τη σημαίνουσα διάταξη του υποκειμένου εκπίπτει στο άγχος. Είναι το ίδιο αντικείμενο που περιέγραψα ως το αίτιο της επιθυμίας»¹⁶. Έτσι, θα μπορούσαμε να πούμε ότι το αντικείμενο α είναι η άλλη όψη του υποκειμένου, είναι η απολαυσιακή διάσταση, η οποία υπάγεται στο πραγματικό του σώματος. Υπό μία έννοια είναι σα να υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ της επιθυμία και της απόλαυσης, και είναι σε αυτό το χάσμα όπου εμφιλοχωρεί το αντικείμενο α.

Δια μέσου του Σωσία λοιπόν, στον καθρέφτη εμφανίζεται το αντικείμενο α, το μέρος του υποκειμένου το οποίο δεν έχει αντανάκλαση, το μη κατοπτρικοποιήσιμο.

Ο καθρέφτης με τον πιο στοιχειώδη τρόπο υποδηλώνει ρητά τον διαχωρισμό μεταξύ του φαντασιακού και του πραγματικού: μπορεί κανείς να έχει πρόσβαση μόνο στη φαντασιακή πραγματικότητα, έναν κόσμο ταυτοποίησης και αναγνώρισης του εαυτού, με την προϋπόθεση της απώλειας, της υφαίρεσης του αντικειμένου α, ως δομική προϋπόθεση της επιθυμίας του υποκειμένου. Με κάποιο τρόπο εδώ εντοπίζουμε μια διάσταση όπου το αντικείμενο α αποτελεί μετωνυμικά θραύσματα του Πραγματικού, του Πράγματος, του Das Ding, του αποκλεισμένου από τη συμβολική άρθρωση.

Θα μπορούσαμε λοιπόν συμπερασματικά να πούμε ότι όταν η -ως όφειλε- κενή θέση του –φ καταληφθεί, τότε πια το υποκείμενο δεν υποστηρίζεται από την έλλειψη, και είναι τότε που εντοπίζεται η διάσταση του Ανοίκειου, είναι τότε που αυτό το τρομαχτικό άγχος προκύπτει. Αυτό το άγχος είναι η έλλειψη της υποστήριξης της έλλειψης, είναι δηλαδή η έλλειψη της έλλειψης που αποτελεί τη γενεσιουργό αιτία του φαινομένου.