Το Ασυνείδητο

Στην αρχή του 20ου αιώνα, ο Φρόυντ δημιουργεί μία τομή στην ιστορία του ανθρώπινου είδους, εισάγωντας την έννοια του ασυνείδητου, ως καθοριστικού παράγοντα της ψυχικής του ζωής.

Το ασυνείδητο θα αποτελέσει το μοχλό διαχωρισμού της ψυχανάλυσης από την ψυχολογία και την προαγωγή της σε ψυχολογία του βάθους. Εγκαθιστώντας αυτά τα δύο συστήματα λειτουργίας (συνειδητό και ασυνείδητο), η ψυχανάλυση προχώρησε πέρα από την στατική ψυχολογία της συνείδησης, προσδίδοντας μια δυναμική αντίληψη των ψυχικών διεργασιών και κατ’ επέκταση, νέα δομή και περιεχόμενο. Δημιουργείται έτσι, η διάσταση μιας ψυχικής τοπιογραφίας, με εντοπισμένα συστήματα λειτουργίας, μέσα στα οποία κινείται και δυναμοποιείται, οποιαδήποτε ψυχική δραστηριότητα.

Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η ανθρωπότητα είχε ήδη δεχτεί, δύο καίρια ναρκισσιστικά πλήγματα. Το πρώτο ήτανε ο δαρβινισμός, όταν ο κορυφαίος επιστήμονας Κάρολος Δαρβίνος, διατύπωσε το έργο του «Περί της καταγωγής των ειδών» (1859) την θεωρία της εξέλιξης. Σύμφωνα με αυτή, ο άνθρωπος δεν είναι το μοναδικό, το εκλεκτό, το ξεχωριστό πλάσμα που έφτιαξε ο θεός και προέρχεται από αυτόν, αλλά προέρχεται από την φυσική αλυσίδα που συναποτελούν όλα τα είδη που υπάρχουν σε αυτόν τον πλανήτη και τα οποία προσπαθούν να επιβιώσουν σε αυτόν και να προσαρμοστούν στο περιβάλλον. Το δεύτερο προήλθε όταν ο Γαλιλαίος αναγκάστηκε να αποκηρύξει την ηλιοκεντρική θεωρία, δεχόμενος πιέσεις να υποστηρίξει το γεωκεντρικό σύστημα (όπου η γη αποτελεί το κέντρο και όλοι οι άλλοι πλανήτες περιστρέφονται γύρω της). Καταδικάστηκε γι’αυτό από την Ιερά Εξέταση το 1633. Ο Κοπέρνικος υποστήριξε (και απέδειξε) την ισχύ του ηλιοκεντρικού συστήματος, την άποψη δηλαδή ότι ο ήλιος είναι το κέντρο του συστήματος μας και οι υπόλοιποι πλανήτες περιστρέφονται γύρω του, σε αντίθεση με την έως τότε επίσημη και ισχύουσα γεωκεντρική θεωρία, που ήθελε την γη ακίνητη και στο κέντρο του κόσμου. Το τρίτο, ήτανε το ασυνείδητο. Η ανακάλυψη του ασυνειδήτου, έδειχνε ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να ορίσει απολύτως τη ζωή του. Υπάρχουν άλλες δυνάμεις που τον υπερβαίνουν. Ήταν σα να έλεγε ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να έχει καν τον έλεγχο του ίδιου του εαυτού του. Η συνείδηση του ανθρώπου (το Εγώ του) δεν μπορεί να ελέγξει τα πάντα. Υπάρχουν ασυνείδητες λειτουργίες που το υπερβαίνουν.

Ο Φρόυντ έθεσε την υπόθεση του ασυνειδήτου και είχε πολλούς λόγους για να το κάνει. Μια παραδοχή, αναγκαία και θεμιτή. Υπάρχουν ένα σωρό εκφάνσεις της συμπεριφοράς και της σκέψης, οι οποίες ξεφεύγουν από την συνείδηση. Υπάρχουν πολλές αποδείξεις, ότι υπάρχει κάτι, υπάρχουν πράξεις, υπάρχουν σκέψεις, συμπτώματα, που δεν εξηγούνται από το συνειδητό.

Άρα, είναι κάτι που ξεφεύγει, κάτι που δεν υπακούει στη συνείδηση. Κάτι που ξεφεύγει από τις αποφάσεις, κάτι που προσπερνάει τις προθέσεις. Υπάρχει συνεπώς, ένας άλλος χώρος που διαφεύγει από τη συνείδηση και αυτό είναι το ασυνείδητο. Είναι κάτι που το εντοπίζουμε καθημερινά, στα μορφώματα του ασυνειδήτου. Στα όνειρα, στα συμπτώματα, στις παραπραξίες, παραλεξίες κλπ. Αυτά υπήρχαν πάντα, όμως είναι η ψυχανάλυση που ήρθε να αποδώσει σε αυτά μια διάσταση (υποκειμενικής) ψυχικής πραγματικότητας. Για παράδειγμα, στα όνειρα υπήρχαν ερμηνείες μεταφυσικού περιεχομένου, υπήρχε το μήνυμα του θεού, μια πρόβλεψη για το μέλλον κλπ. Η διαφορά πλέον είναι ότι η ψυχανάλυση, αποδίδει σε αυτά τα μορφώματα μία διάσταση ψυχική, μια διάσταση εσωτερικής ψυχικής σύγκρουσης, την ανάδυση ενός κρυμμένου μηνύματος, μιας απωθημένης αλήθειας, , που είναι ικανή να αναγνωστεί ως τέτοια, να αποκρυπτογραφηθεί. Ένα σύμπτωμα δηλαδή, αυτό από το οποίο υποφέρει το υποκείμενο, αυτό που του φαίνεται τόσο ξένο, το αφορά. Όχι μόνο το αφορά, αλλά το αφορά μύχια. Κάτι πολύ σημαντικό έχει να πει, για το ίδιο το υποκείμενο.

Το ασυνείδητο δεν γνωρίζει τον χρόνο. Είναι άχρονο. Επαναλαμβάνει συνέχεια το ίδιο, ό,τι χρονικός χρόνος και να υπάρχει. Διέπεται από τον αυτοματισμό της επανάληψης. Δηλαδή, μπορεί κάποιος να μιλάει για κάτι που τον απασχολεί τώρα, για ένα σύμπτωμα, για κάποιο όνειρο, και αυτό να παραπέμπει κάπου αλλού, σε κάτι παλιότερο. Στη λεγόμενη «άλλη σκηνή». Αλλά συμβαίνει τώρα. Υπάρχει αυτό το κάτι στο ασυνείδητο, αυτή η διάσταση που δεν γνωρίζει τον χρόνο.

Το ασυνείδητο δεν ελέγχεται. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε την λειτουργία του, ή να την καθορίσουμε. Η λειτουργία του είναι παλμική. Πάλλεται. Ανοίγει και κλείνει. Δεν σέβεται την συνέχεια, ούτε ασπάζεται την κοινή λογική. Εμφανίζεται ως ασυνέχεια. Έχει την δική του λογική, δόμηση και κανόνες.

Για να υπάρξει ασυνείδητο, πρέπει να έχει υπάρξει απώθηση. Απωθημένες παραστάσεις θα πει ο Φρόυντ, απωθημένα σημαίνοντα θα πει ο Λακάν. Κάτι λοιπόν που έχει απωθηθεί και επανέρχεται επαναληπτικά και συστηματικά.

Η διερεύνηση του ασυνειδήτου, δεν είναι εύκολη υπόθεση. Αυτό το ίδιο αντιστέκεται. Ο άνθρωπος προσδιορίζεται από τα πάθη του. Το μεγαλύτερο πάθος του, είναι το πάθος για την άγνοια. Η αλήθεια ταρακουνάει, πονάει, ενοχλεί, πάντοτε ξεβολεύει. Υπάρχει όμως κάτι εκεί. Κάτι που μας αφορά. Κάτι που αναβοσβήνει ως σημασία.

Το ασυνείδητο ερμηνεύει. Μας ερμηνεύει. Είναι ένα κείμενο που διαβάζεται. Διαβάζουμε το ποίημα που είναι η καθεμία και ο καθένας από εμάς, βλέποντας το να μορφοποιείται. Διεκδικώντας την επιθυμία μας, αναλαμβάνοντας τον ευνουχισμό μας, μετατρέποντας την απόλαυση μας. Ενικά. Αυτό σημαίνει ότι το κάθε υποκείμενο λαμβάνεται υπόψη στην μοναδική του εκφορά, στον ενικό του λόγο, από την πρώτη στιγμή.

Γιατί όπως έχει πει και ο Eric Laurent «Η ψυχανάλυση αναγνωρίζει μια άλλη αιτιότητα πέρα από την επιστημονική αιτιότητα, την υποκειμενική αιτιότητα».